PZ lætur heimspekina heyra það

Ég er mikill aðdáandi heimspeki (er að læra hana), en finnst hún samt stundum minna á trúarbrögð í því hvernig allt vill verða merkingarlaust og loðið þegar kafað er ofan í hana. Það er vitaskuld ekki algilt, en þó algeng upplifun fólks af að kynna sér hana.

Stundum finnst mér sem rót allrar rökhugsunar hljóti að vera daglegt common sense - og fyrir mér er common sense yfirleitt eitthvað sem tengist daglegri og að mestu prófanlegri þekkingu - en síður vilja og löngunum eða heimspekilega sönnuðum forsendum. Common sense er þá a priori - svo ég sé nú hættulega kærulaus í framsetningu hugmynda.

Mér finnst PZ Myers gera keimlíkum pælingum góð skil í nýlegum pistli - mæli með honum: http://scienceblogs.com/pharyngula/2011/07/theres_something_obvious_missi.php

Um gagnsemi/mikilvægi óhefðbundinna lækninga

Ég ætlaði að fara að standa við loforð um að skora á Gylfa í Símabæ í rökræður um gagnsemi óhefðbundna lækninga, þegar ég áttaði mig á því að hann er ekki lengur hér á blogginu.

Hver hefur áhuga á að ræða þetta málefni við mig á blogginu og vera þá sá sem talar fyrir óhefðbundnum lækningum?

Koma svo!

Aðeins um deilur Vantrúar og Bjarna Randvers

Ég eyddi smá tíma í það í dag að verja gömlu félaga mína í Vantrú á Fésbókinni, en þar var ég eitt sinn meðlimur. Það var ágæt skemmtun, enda dálítið liðið síðan ég tók síðast rimmu í netþrasi.

Eins og ófáir vita orðið á félagið Vantrú í þráskák við guðfræðikennara við HÍ sem fjallaði á afar undarlegan hátt um félagið í námskeiði sem umræddur kennari kallar „Nýtrúarhreyfingar“ - og snýst þrasið þó ekki um hvort skilgreina megi Vantrú sem slíka hreyfingu, heldur þá einkennilega hlutdrægu og nánast rætnu umfjöllun sem félagið fær við kennsluna - a.m.k. í glærum kennarans - en hann kann hugsanlega að milda þann tón í sjálfum tímunum með fasi og orðavali.

Þeir sem ég ræddi við á Fésbókinni skemmtu sér hið besta yfir æsifréttalegri umfjöllun Pressunnar um málið, þar sem vitnað er í spjall af læstum innri vef Vantrúar og m.a. grínast með að verið sé að pína kennarann, Bjarna Randver Sigurvinsson, og leggja í einelti og að um heilagt stríð sé að ræða. Mál Vantrúar á hendur Bjarna Randveri og guðfræðideild HÍ var kallað „væl“ og tíunduð ummæli sögð til marks um „mannvonsku“ Vantrúamanna. Ekki eitt „haldbært dæmi“ átti að vera að finna í kæru Vantrúar sem benti til þess að Bjarni Randver gæti átt gagnrýnina skilið og menn voru á einu máli um að Bjarni væri besta skinn og mikill fræðimaður, hann gæti því ekki verið sekur. 

Til að gera langa sögu stutta reyndi ég ítrekað að minna menn á að í umfjöllun Pressunnar væri verið að taka orð Vantrúarmanna úr samhengi og að upphaflegu kærurnar væru vel réttlætanlegar, eins og hver maður sér ef hann nennir að kynna sér þær. Undir restina var svo aðeins farið að sljákka í liðinu og stóru orðin orðin að litlum orðum - en verða líklega fljótt aftur stór ef enginn nennir að andmæla. 

Það sem mér finnst áhugavert við þetta allt saman er hve fólki gengur alltaf illa að eiga við Vantrúarmenn án þess að falla í þá gryfju að ljúga upp á þá og leggja þeim orð í munn. Vantrú er ekki allra og stundum þrasa þeir alveg af sér hár og höfuðleður án þess að takast með því að gera annað en að eignast óvini og stundum verður umræðan dálítið bitur á ýmsa kanta. Um þá hegðun þeirra hef ég oft hugsað og held að Vantrú viti vel upp á sig sökina í einhverjum tilfellum, enda er félagið alls ekki yfir gagnrýni hafið - svo ég viti.

Yfirleitt þegar umræðan við Vantrúarmenn verður á einhvern hátt ónotaleg - sem virðist vera það einkenni Vantrúarskrifa sem Bjarni Randver vildi fjalla um og gera einhverja greiningu á - er hinsvegar um svör við hliðstæðum dónaskap að ræða; kaldhæðna vísun í eitthvað sem andmælandinn hefur sagt (t.d. viðsnúning á rökum) eða fleira þess háttar. Vantrúarfólk gerir einfaldlega miklu minna af því að spúa eldi og brennistein en margur heldur og það virðist einmitt hafa komið á daginn í heimildaleit Bjarna Randvers, að hann fann voðalega fá raunsönn dæmi um að Vantrúarfólk væri að tilefnislausu að láta eftir sér dónaskap, en hann vildi greinilega ekki leggja á sig meiri vinnu eða skipta um markmið með umfjölluninni, heldur tíndi allskyns ómerkilegt grín til sem dæmi um óheflaða framkomu Vantrúarfólksins og sleit úr samhengi til að láta það líta illa út.

Hugsanlega stafa þessir erfiðleikar gagnrýnenda félagsins af því að þeir eru ekki alltaf eins þjálfaðir í netþrasi og meðal Vantrúarmaður er og vex þess vegna í augum hvað beitt notkun á rökræðuforminu getur virkað árásargjörn og óvægin. En hrá og beitt samskipti eru ekki það sama og dónaskapur og skítkast, enda kemur það jafnan á daginn þegar menn leita að skít á Vantrú, að þeir finna miklum mun minna en þeir áttu von á. En þá eiga þeir nú samt að sjá sóma sinn í að fara ekki að falsa herlegheitin, eins og mér þykir mega segja að Bjarni hafi gert í þessu tilfelli. Það er a.m.k. ekki fallegt - þótt það virðist alveg geta viðgengist innan veggja Háskóla Îslands án þess að siðanefnd geri neitt í því. Allavega í þetta sinn. 

-

Ítarefni: 

• Umfjöllun Pressunnar 1, 2
• Svör Vantrúar við Pressunni
• Umfjöllunin á Vantrú.is um kennsluefni Bjarna Randvers (fjörið byrjar hér). 

 

Davíð Þór og ótti hinna trúlausu

Geðþekki hugsuðurinn, grínistinn og guðfræðineminn Davíð Þór Jónsson birti nýverið á bloggi sínu lokapredikun sína í guðfræði – sem bendir til þess að hann sé að útskrifast og ég óska honum innilega til hamingju með það. Predikunin er snotur hugvekja um hvernig það að biðja í auðmýkt um pínulitla trú, sé pínulítil trú – svo niðurlaginu sé nú stolið nánast óbreyttu. Um þetta hjá honum má eflaust deila, en sjálfum þykja mér pælingarnar ágætar og andinn yfir þeim að mestu góður.
 
Í einum kafla predikunarinnar þykir mér Davíð Þór þó missa dálítið marks og er það vitaskuld þegar hann vísar til minna líka - annars væri ég líklega ekki að fetta fingur út í fremur sakleysislegt lokaverkefnið.  Þar segir Davíð Þór:

Undanfarið hefur verið rætt og deilt um það hvaða stakk eigi að sníða boðun kristinnar kirkju í fjölhyggjusamfélagi. Því viðhorfi vex jafnt og þétt fiskur um hrygg að boðskapur hennar eigi ekkert erindi út fyrir veggi kirkjubygginganna sjálfra. Um það má auðvitað deila endalaust, en sjálfum finnst mér áhugaverðara að velta fyrir mér óttanum við þetta sem kallað er trúarleg innræting. Það er eins og vernda verði ómótaða hugi fyrir skaðlegum áhrifum trúarinnar, og það þótt reynslan sýni að þessi meinta innræting sé hvorki áhrifaríkari né skaðlegri en svo að þeir, sem harðast ganga fram í andspyrnunni um þessar mundir, ólust einmitt upp við hana sjálfir. Kannski ætti kirkjan að fagna því að vera sparkað út úr skólunum. Verður hún ekki fyrir vikið miklu meira spennandi og smart? Við þekkjum það flest hvað áhugaverðar bækur geta orðið leiðinlegar þegar þær eru skyldunámsefni.

Þessi ótti virðist mér stafa af þeirri hugmynd að enginn sé óhultur fyrir trúnni, að venjulegt fólk, sem ekki er að leita að nokkrum sköpuðum hlut, geti hvenær sem er lent í því að finna eitthvað stórhættulegt, eitthvað sem það hefði engan áhuga á ef það sem það fann hefði ekki samstundis svipt það eðlilegri og heilbrigðri dómgreind.

Hér er augljóslega m.a. vísað til umræðunnar á síðasta ári um tillögur Mannréttindaráðs Reykjavíkurborgar, sem lagði það til að trúariðkun færi ekki fram á vegum skólakerfisins og í framhaldi var reynt að draga sæmilega skýr skil á milli fræðslu um trú og iðkunar á trú.

Þeir sem eru fylgjandi umræddum tillögum Mannréttindaráðs eru það af ýmsum ólíkum ástæðum. Fram koma sjónarmið sem hafa með réttlæti, jafnræði, skynsemi, félagslega velferð barna, fræðimennsku, sannleiksást, raunhyggju og margt fleira að gera. Öllum þessum ólíku hugmyndum sópar Davíð Þór undir einn hatt og kallar „ótta“, ótta við trúarlega innrætingu. Umrædd innræting er þó, minnir Davíð Þór okkur á, ekki „skaðlegri“ en svo að við sem „harðast göngum fram í andspyrnunni ólumst einmitt upp við hana sjálfir“. Verður mér nú hugsað til ágætrar hugleiðingar eftir Jóhann Björnsson heimspeking þar sem bent er á að það að eitthvað sé ekki beinlínis skaðlegt er enginn mælikvarði á hvort það sé gott.

Það er vitaskuld einmitt tilfellið, að fólk er ekki nema e.t.v. að litlu leyti að harma ótta sinn við að börn og fullorðnir falli umvörpum í ofsatrúarfenið og verði óþolandi, heldur finnst því hreinlega ekki eðlilegt að einni ríkis-goðsögn umfram aðrar sé haldið að börnum og unglingum eins og um sannleik sé að ræða og risastóru ríkisreknu* trúfélagi leyft að vinna að því leynt og ljóst að telja fólki trú um að það sé ekki að fullu heilbrigt og gott nema það sæki kristna kirkju og beri sérstakt traust til hempuklæddu goðsagnarfræðinganna sem þar starfa.

Nei, ótti við skaða kemur málinu lítið við. Mörgu fólki þykir trúarinnræting einfaldlega ekki skynsamleg, ekki jákvæð, ekki til góðs, og því ekki rétt að halda trúarbrögðum að börnum og unglingum – nema að fræðilegu leyti, sagnfræðilegu, því flest viljum við þekkja til sagnanna sem mótað hafa menningu okkar.

Það má þó einmitt vera að trúarinnræting sé til góðs og það má vera að trúarbrögð séu sönn í einhverjum skilningi og það má vera að trúarbrögðin geti fleytt okkur lengra sem tegund en við komumst án þeirra. En Davíð Þór og skoðanabræður mættu gjarna fara að opna augu sín fyrir því að það er vel hægt að hafa eitthvað við trúarinnrætingu að athuga sem byggir á stærri hugmyndum en þeim einum að menn „óttist“ að ástvinir „skaðist“ af trú. Að draga þann meinta ótta einan fram með þessum hætti sem skýringu á því að einhver andmæli kirkjunni er hreinlega ómaklegt og ómerkilegt, eða í það minnsta afar vanhugsað.

Davíð Þór mætti íhuga að endurskrifa hugvekju sína og flytja hana aftur í Háskólakapellunni án þessarar fremur gremjulegu skírskotunar til þeirra sem hann þykist vera að hvetja til að gefa pínulítilli trú tækifæri – það væri a.m.k. vinalegra, og það er nú einu sinni myndin af Jesú sem kirkjan jafnan reynir að selja börnunum okkar – myndin af Jesú barnavini besta.

* Þjóðkirkjan fær á annan milljarð króna úr ríkissjóði og ríkið sér um að innheimta sóknargjöld fyrir trúfélag sem börn eru skráð í við fæðingu ef móðirin er skráð í það. Við þessi forréttindaskilyrði tel ég að réttast sé að tala um ríkisrekna kirkju – því heimtur yrðu aldrei þær sömu ef ríkiskirkjunni væri sjálfri gert að sækja fé í vasa landsmanna.

Bólusetningar og samsæriskenningar

Síðustu daga hefur töluvert verið fjallað um bólusetningar og meint mikilvægi þess að foreldrar kynni sér hvaða kosti og galla það geti haft að láta bólusetja börn og taki upplýsta ákvörðun þar um fyrir sín börn. Ég segi "meint" mikilvægi, því mig langar að spá dálítið í hversu mikið það mikilvægi er í stað þess að gefa mér að það sé mikilvægt.

Gefum okkur að manneskja fletti upp mögulegum aukaverkunum þess að láta bólusetja við mislingum og komist að þeirri niðurstöðu að slíkt hafi í einhverjum tilfellum verið tengt við sjálfofnæmissjúkdóma og jafnvel dregið börn til dauða. Taki þessi manneskja þá ákvörðun í framhaldi að láta ekki bólusetja barn við mislingum, er hún þá að taka upplýsta ákvörðun?

Samkvæmt Landlæknisembættinu eru líkurnar á alvarlegum ofnæmisviðbrögðum við bólusetningum einn á móti milljón og tengingin við einhverfu engin. Um mislingasmit er hinsvegar þá sögu að segja að eitt af hverjum 8.000 börnum sem fá mislinga fær alvarlega heilabólgu sem leiðir til dauða - auk þess sem margir lifa en skaðast.

Mislingar, rauðir hundar og hettusótt eru sjúkdómar sem geta haft alvarlegar afleiðingar. Talið er að árið 1998 hafi 30 milljón manns fengið mislinga og 888 000 þeirra látist. Um það bil 10% allra dauðsfalla í þróunarlöndum má rekja til afleiðinga mislinga. í Bandaríkjunum greindust 55 000 tilfelli af mislingum á árabilinu 1989–1991 með 120 dauðsföllum. 

Í ljósi þessa má spyrja sig hversu gott það sé að bólusetja ekki vegna þess að líkurnar eru einn á móti milljón að barnið hljóti skaða af því, þegar það virðist ljóst að fái mislingar að breiðast út - eins og virðist vera að gerast - eru þeir mun líklegri til að skaða okkur en bólusetningin?

Taki maður ákvörðun um að bólusetja ekki þrátt fyrir þessar upplýsingar frá Landlæknisembættinu, sem byggja (að sögn) á samræmdum og margendurteknum prófunum um allan heim, er maður augljóslega annaðhvort ósammála því að mikilvægt sé að sporna við útbreiðslu mislinga, eða treystir alls ekki upplýsingum frá embættinu. Ég hef einmitt séð fólk fullyrða að mislingar séu bara vandamál fyrir vannærða og veika, svo við pattaralegu Vesturlandabúannir þurfum ekkert að hafa áhyggjur, og síðan hefur maður að sjálfsögðu lesið helling af samsæriskenningum um lyfjaiðnaðinn sem orsök þess að Landlækni sé ekki treystandi. Þessar forsendur eru því vissulega fyrir hendi í umræðunni og eru hluti af hinni upplýstu ákvarðanatöku foreldra.

Til þess að taka afstöðu með efasemdafólki um bólusetningar þarf fólk því í raun að leggjast í að leita heimilda sem benda til þess barráttan við mislinga sé ónauðsynleg, og/eða að láta sannfærast um að heimildir bólusetningarandófsmanna um að þær valdi mun oftar vandræðum en læknar vilja vera láta, séu alltaf mun áreiðanlegri heimildir en þær mýmörgu sem benda til hins gagnstæða.

Meint mikilvægi þess að foreldrar taki upplýsta afstöðu byggist sem sagt á vilja þeirra og getu til að viða að sé áreiðanlegum heimildum um gríðarlega léleg vinnubrögð lækna og um afar víðtækt samsæri vísindamanna um allan heim. Þetta sama fólk virðist þó jafnan bera töluvert traust til stéttarinnar hvað ótalmargt annað snertir, en um bólusetningar á hugsanlega að taka allt aðra afstöðu. 

Staðreyndin er sú að í einstaka tilfellum hlýtur fólk varanlegan skaða eða lætur lífið af notkun ýmissa daglegra lyfja eða eftir minniháttar skurðaðgerðir og deyfingar og það má hæglega finna ótalmargt í samfélaginu sem skaðar hlutfallslega fleiri en bólusetningar gera, jafnvel þegar miðað er við geggjuðustu ýkjur bólusetningarandófsmanna. Það er því sáralítið heildrænt samhengi í því að efast um heilindi lækna hvað bólestningar snertir og gera mikið veður út af mögulegum aukaverkunum þeirra, en ekki alls annars sem er viðlíka líklegt til að valda börnunum okkar skaða.

Meint mikilvægi þess að ósérmenntaðir foreldrar barna sem á að bólusetja við mislingum taki sjálfir afstöðu til þessara hluta er því e.t.v. ekki svo mikið þegar allt kemur til alls. Því kannski ættum við einmitt að láta sérfræðingum og lýðræðislega skipuðum nefndum eftir að meta gögn af þessu tagi, í stað þess að leggjast í að láta áróður öfgafólks á netinu hræra í okkur. Þegar auk þess er um hluti að ræða sem beinast að umönnunareðlinu og verndartilfinningum gagnvart afkvæmum okkar er jafnvel þeim mun meiri ástæða til að láta sérfræðingum eftir að meta hlutina með sæmilega hlutlægum hætti.

Að lokum, áhugaverð grein um málið á Vantrú: Sex góðar ástæður til að láta bólusetja sig

Goðsagnaklúbburinn: Þjóðkirkjan

Að tala um trú annarra.

Við sem teljum trúarbrögð ósönn og jafnvel hugsanlega fremur óheppileg, eigum oft dálítið erfitt með að velja orðalag til að lýsa skoðunum okkar á kirkjunni og trúarsamfélaginu, sem er hæfilega heiðarlegt en þó ekki of stuðandi eða hranalegt. Í þeim tilgangi hef ég síðustu daga verið að prófa orðið goðsögn.

Staðreyndin er sú að ég tel kristni nákvæmlega jafn fjarstæðukennda og okkur öllum í dag þykir sú goðsögn að grísku guðirnir hafi búið á Ólympusfjalli og stundum hætt sér niður í dal til að leika við fagrar snótir eða hafa áhrif á vopnaskak. Kristni er goðsögn af eingetnum manni sem gerði kraftaverk og dó á krossi fyrir meintar syndir mannkyns. Merkileg saga, en að mínu viti einfaldlega endurnotkun klassískra stefja úr enn eldri goðsögnum, með nýrri hugmyndum hrærðum út í hér og þar.

Hvað kallar maður svona nokkuð og hvað finnst manni um að fólk fullyrði að það sé satt?

Flest fólk verður vandræðalegt þegar bulli er haldið fram við það. "Obama bandaríkjaforseti er antikristur" segir einhver og fólkið í kring reynir að lýsa vantrú sinni á þeirri hugmynd, án þess að gefa það allt of sterkt til kynna að viðkomandi þurfi að vera dálítið mikið týndur í ofsatrú til að láta svona nokkuð út úr sér. Það sama má segja um mann sem heldur því fram að hann geti svifið með því að einbeita sér voðalega mikið. Það er fjarstæðukennd hugmynd og mjög sennilega blekking. En það er til fólk sem trúir á þessa hluti.  Við leyfum okkur samt flest að efast um að menn svífi með því einu að einbeita sér og mörg höfum við séð hulunni svipt af aðferðum svikahrappa við að telja fólki trú um að þeir geti slíka hluti.

Svona líður mér dálítið gagnvart kristni og mér finnst ég hljóta að mega segja það nokkurn veginn berum orðum, án þess að trúaðir geti leyft sér að móðgast. Er Guð til? Nei, það held ég ekki og mér finnst mótsagnarkennd lýsing biblíunnar á Guði svo ólíkleg og vond að ég skil ekki að neinn trúi. Guð kristninnar er goðsögn, rétt eins og Seifur er goðsögn og Óðinn er goðsögn. Þjóðkirkjan er klúbbur utan um goðsögn og tengda helgisiði, Þjóðkirkjan er goðsagnaklúbbur.

En skil ég þá ekki tilgang goðsagna, tilgang trúarbragða? Skil ég ekki þetta?

"Goðsagnir lýsa atburðum, sem gerðust í fortíðinni, en voru þó með einhverjum hætti utan mannlegs tíma, því að þær voru sífellt að endurtaka sig. Þær eru óháðar stað og stund. Þær höfðu djúpa merkingu í því samfélagi, sem mótaði þær og varðveitti."

"Goðsagnir eru í eðli sínu heilagar frásagnir, opinberun sannleikans. Þær varpa ljósi á veröldina svo að menn geti fundið sinn stað og sitt hlutverk."

- Guðirnir okkar gömlu eftir Sölva Sveinsson #

Jú, ég þykist alveg skilja mátt sagna til að varpa ljósi á tilveru okkar, hvort sem það ljós er gagnlegt eða ekki. Það er bara allur gangur á því hvernig fólk notar goðsagnirnar sínar og hvernig það talar um þær. Sumir tala mikið í sömu andrá um skyldur og trú á meðan aðrir tala um lærdóm sem draga megi af sögunum og enn aðrir tala um mikilvægi þess að skoða trúna með það að markmiði að fá fallega og góða mynd af henni. Þessi sjónarmið eru ekki alltaf samrýmanleg og trúin á mikilvægi þeirra getur á köflum verið alveg eins undarleg í mínum eyrum og bókstafleg trú á Ólympusfjall sem heimkynni guða.

Mythos og logos.

Fyrir mörgum á það vel við að goðsagnir séu kallaðar mythos og að mythos sé andheiti logos eða skynsemi. Goðsagnir og skynsemi virðast oft dálítið andstæðir pólar. Það þarf þó alls ekki að vera góð greining og eflaust má sjá þetta allt öðruvísi. Hvað sem því líður er kristni goðsögn og ef að líkum lætur mun fólki í framtíðinni þykja kristni úrelt og kómísk goðsögn rétt eins og okkur finnst það um grísku guðina í dag.

Með því að segja hvorki meira né minna um kristni en að hún sé goðsögn og að þjóðkirkjan sé goðsagnaklúbbur þykir mér sem tiltölulega hóflegur tónn sé sleginn. Augljóslega liggur það í orðunum að ég tel um ósanna hluti að ræða sem ég ber ekki sömu virðingu fyrir og þeir gera sem trúa, en ég er ekki að vanvirða trú þeirra að öðru leyti en því að ég segi satt til um afstöðu mína til hennar og vísa með orðalaginu til þeirra fullkomlega eðlilegu ályktunar að kristni sé jafn sönn eða ósönn og ýmislegt annað sem menn hafa haldið upp á í gegnum tíðina.

Hvað segið þið um það? Er dónalegt að kalla kristni goðsögn, eða er um þolanlega milda hreinskilni að ræða?

Vangaveltur um siðferði og trú

Af hverju láta margir trúaðir eins og þeir hafi eitthvað sem trúlausir hafa ekki þegar að siðferði kemur?

William Craig Lane, trúar-spekingur, segir til dæmis, og er fúlasta alvara, að hann viti vel að trúlausir séu ágætir, en þá skorti nú samt algildan siðferðilegan grunn af einhverju tagi - greyin. Blessuðum manninum láist náttúrulega að nefna að það skortir trúaða líka og við því öll í sömu sporum hvað þetta snertir.

Eða er það ekki?

Hvaða algildu skilaboð hafa trúaðir fengið frá guði sínum? Það geta allavega ekki verið þau skilaboð að ekki megi drepa, pína, brenna, stela, svelta, nauðga og mismuna, því allt þetta hefur verið gert í massavís um allan heim í nafni trúarbragða og það fer bara eftir tíðaranda og aðstæðum hvort það er þessi eða hinn minnihlutahópurinn sem verður fyrir barðinu á ráðandi trúarhóp, hvort sem um kristni eða eitthvað annað er að ræða.

Ekkert hefur heldur gengið að sýna fram á að trúaðir fremji síður glæpi og þess má geta að nýleg rannsókn bendir til þess að gríðarlegur meirihluti kaþólskra Bandaríkjamanna sé algjörlega á öndverðu meiði við óskeikulan páfann hvað öll helstu vafamál snertir. Svo hvar endurspeglast þessi trausti algildi siðferðisgrundvöllur í hegðun trúaðra? Hvað bendir til þess að hann sé yfirhöfuð til staðar?

Það má finna mótsagnarkenndar upplýsingar um nánast alla mannlega hegðun í biblíunni, hvort sem nýja testamentið er skoðað eitt eða það gamla tekið með, og þeir sem vilja þrátta og halda öðru fram demba sér jafnan af kostulegri blindni í að fullyrða að þeirra persónulega túlkun á biblíunni sé sú rétta, hvað sem túlkunum annarra líður. Augljóslega eru það þó ekki sérlega algild og fín skilaboð frá guði sem allir trúaðir geta hreykt sér af þegar aðeins útvöldum er gefið að ramba á "rétta" túlkun og sú túlkun er ekki einu sinni nægilega almenn meðal trúaðra til að hægt sé að greina hegðun þeirra frá hegðun trúlausra.

Málið er einfalt. Ef skilaboðin eru ekki skýrari en svo að menn geta hikstalaust snúið friðarboðskapnum upp í heróp og kærleiksboðorðinu upp í forpokað og spillt kirkjuveldi, þá er ekki um sérlega algild eða tímalaus skilaboð að ræða, hvað þá sérlega "rökréttan" grunn. Og ef skilaboðin eru ekki ljós og taka auk þess sífelt breytingum, sbr. viðhorf til samkynhneigðra, þá er allt tal um siðferðisgrundvöll trúaðra hjóm eitt, eða svo gott sem.

Eingyðistrú er auk þess ekki eilíft fyrirbrigði, heldur fremur nýlegt (2-3.000 ár). Trúarbrögð mannkynsins hafa fyrir það oft á tíðum verið svo ólík trúarbrögðum samtímans að orðið "trúarbrögð" getur á köflum talist rangnefni fyrir þá hegðun eða menningu sem um ræðir. Forfeðradýrkun og helgisiðir henni tengdir hafa oft átt sáralítið sameiginlegt með frumspekilegri eingyðistrú og því hæpið að tala, eins og sumir gera, um að öll siðfræði sé sprottin af trú á "Guð", það þarf þá a.m.k. að taka fram að um afskaplega ólíka hugmyndafræði var að ræða og að orðið guð með stóru G sé málinu óviðkomandi.

Margt trúfólk mætti alveg taka sig taki hvað þetta snertir. Siðgæðisgrundvöllur kristninnar er einfaldlega óttalega keimlíkur þeim almennu hegðunarreglum sem gilda í öllum samfélögum heims óháð trúarbrögðum og er líklega bara almenn félagsleg skynsemi. Líklega kostar það bara minni orku að semja um frið og spekt innan hópa en að gera það ekki. Slík hegðun er því praktísk og náttúruleg fyrir kvikindi af okkar stærð og greind og eingetnir menn og talandi runnar koma málinu ekkert við - nema kannski sem verkfæri til að flytja félagslega þekkingu milli kynslóða.

Ætli þetta sé nú ekki bara nokkurn veginn svona einfalt? Það hugsa ég.

Hugleiðingar um bókstafstrú og leiðréttingaráráttu

Það blasir við flestu fólki að bókstafstrú er í eðli sínu afar hæpin hugmynd. Texta af því tagi sem oftast er átt við þegar talað er um bókstafstrú, eins og biblían eða kóraninn, er ekki hægt að njörva niður í bókstaflegar reglur og hugmyndir, því til þess er textinn sjálfur of loðinn, ljóðrænn og hreinlega mótsagnarkenndur. Merkingin verður alltaf að stórum hluta túlkun þess sem trúir og hann því í raun bókstafstrúaður á sína túlkun á textanum, en ekki á textann sjálfan. Þetta er augljóst öllum, en til að firra sig ábyrgð á túlkunargleðinni þykjast menn gjarnan lesa trúarritin með augum Krists, eða annars spámanns og fullyrða í framhaldi að þeir séu í krafti þess, að lesa rétt úr textanum. Réttlætingin er sem sagt ekki sú að túlkunin sé rökrétt, passi best við aðra þekkingu eða neitt í þeim dúr. Réttlætingin er einfaldlega sú að viðkomandi trúi rétt og skilji því rétt. Þeir sem eru ósammála trúa bara ekki rétt og skilja því ekki rétt. Önnur rök þurfa í raun ekki að koma við sögu.

Þrátt fyrir þessar kostulegu forsendur bókstafstrúarinnar freistast margir til að fjasa við slíka trúmenn um gang mála í heiminum og komast þá jafnan að því að það er til einskis, því bókstafstrúarmaðurinn viðurkennir aldrei að það geti neitt verið að forsendum hans. Ef hann gerði það þyrfti hann líklega að endurskoða frumforsendur sínar og ganga við það af trúnni, missa af eilífu lífi og verða bara hluti af náttúrunni eins og við hin. Það er jú ekki sérlega heppilegt - og eins og ég hef oft fjallað um, enda allar trúarrökræður í raun á því að trúmaðurinn reynir að gera hugtökin heppilegt og satt að einu og sama hugtakinu, og gætu þeir því í raun hafið allar sínar trúvarnir á þeim punkti í stað þess að ómaka sig með guðfræðinni.

Til að eiga við bókstafstrúarmenn reyna andstæðingar þeirra engu að siður gjarnan að benda þeim á óheyrilegan fjölda mótsagna sem einkennir skoðanir þeirra. Eitt fyrsta skrefið í hverri þekkingarleit hlýtur nefnilega alltaf að felast í því að útiloka skýringar sem fela í sér mótsagnir. Séu menn ekki að reyna að greiða úr hugmyndum sínum mótsagnirnar held ég að megi fullyrða að þeir hafi engan áhuga á sannleikanum og fellur þá umræðan um sjálfa sig - og gerir það augljóslega alltaf frá upphafi í tilfelli bókstafstrúaðra.

Hér á blogginu hafa menn töluvert reynt að fá Mofa bókstafstrúarmann til að gangast við villum í málflutningi sínum, sem er nokkuð sem hann gerir nánast aldrei, og lítið orðið ágengt þrátt fyrir að innleggin séu orðin vel yfir 200 talsins við síðust umræðu þar sem hann kemur við sögu. Mofi er trúmaður af því tagi sem jafnan tínir Stalin, Hitler og Pol Pot til sem dæmi um afleiðingu guðleysis. Honum er síðan jafnan bent á að það megi deila um hvort þessir menn hafi allir verið guðlausir og í framhaldi er honum bent á að ekkert sem þeir gerðu má með góðu móti rekja til trúarafstöðu þeirra - þar sem það eitt að trúa ekki er ekki boð um að gera eitt né neitt - hvað þá drepa trúaða. Alltaf bakkar Mofi þá lítið eitt með fullyrðingar sínar, en gengst aldrei við því að þetta séu hreinlega vönd rök sem óheiðarlegt sé að varpa síendurtekið fram eins og honum hafi aldrei verið svarað og hann viti ekki betur.

Það að hann skuli eilíflega endurtaka vitleysuna með þessum óheflaða hætti og jafnvel bæta um betur með því að gera Darwin ábyrgan fyrir þjóðhreinsunarstefnu Nasista ætti í sjálfu sér að gera mönnum ljóst að Mofi hefur engan áhuga á sannleikanum, en menn lifa einhvern veginn alltaf í voninni um að það kunni einhvern daginn að breytast og sú von er í raun mun áhugaverðara umfjöllunarefni en misfellurnar mýmörgu í trúarvörnum hans Mofa.

Hvers vegna er það sem menn reyna að tala um sannleikann við fólk sem hefur engan áhuga á honum?

Mofi býður náttúrulega þessum umræðum heim með gengdarlausu bloggi sínu um fáránlegar hugmyndir sköpunartrúarfólks um hvernig vísindalegri þekkingu er háttað og hvaða gögnum skuli treysta og hverjum ekki. Þeir sem þekkja til vita, að til þess að hugmyndir Mofa gengju upp þyrfti svo ofboðslega margt skrýtið að ganga á í heimi vísinda að hann gæti allt eins haldið því fram að tunglið sé úr osti. Ef einhver héldi því statt og stöðugt fram í fullri alvöru að tunglið sé úr osti og að það sé nokkuð sem kenna eigi börnum í skólum myndu flestir hlæja, en einhverjir myndu leggjast í að svara fullyrðingunum og reyna að gera sem flestum ljóst að um dellu sé að ræða. Einhverjir væru að því til að sporna við útbreiðslu ranghugmynda, en einhverjir væru að því af einhverri þörf fyrir að snúa þessum ákveðna einstaklingi til skynseminnar og þeirri þörf er leiðinlega auðvelt að líkja við trúboð. Leiðinlega auðvelt fyrir okkur sem viljum helst fá að gera á þessu tvennu mjög mikinn greinarmun - sem er lítið mál, en líkindin blasa þó við fyrir því.

Það er áhugavert í þessu samhengi að velta því fyrir sér hvort þessir sömu aðilar myndu hafa jafn mikinn áhuga á að leiðrétta málflutning Mofa ef hann væri búinn að ganga af trúnni og orðinn darwinisti, en færði eftir sem áður jafn hörmulega mótsagnarkennd rök fyrir hugmyndum sínum. Líklega myndu menn ekki sýna því jafn mikinn áhuga, sem, ef satt, segir okkur að niðurstaðan síður en gölluð rökin fyrr henni er kveikjan að þessum hamagangi - sem kann að vera augljóst.

Ég varpa þessum vangaveltum bara fram til gamans. Kannski menn hafi áhuga á að ræða heimspekilegar forsendur þess að bókstafstrúarmaður geti opnað augun fyrir mótsögnum, í stað þess að ergja sig á einstökum mótsögnum sem hann lokar augunum fyrir...

Siðlausir guðleysingjar

Trúmaðurinn: Guðleysingjar eru siðlausir, eðli sínu samkvæmt. Ef ekki þarf að óttast uppgjör við guð er engin ástæða til að syndga ekki og vonast til að komast upp með það.

Guðleysinginn: Þannig að trúaðir eru syndlausir því þeir óttast reiði Guðs?

Trúmaðurinn: Nei, trúaðir eru ekki syndlausir. Allir menn eru syndugar í eðli sínu. En með því að taka við gjöf Jesú Krists á krossinum, hafa kristnir fengið fyrirgefningu fyrir syndir sínar og endurfæðst án syndar Adams.

Guðleysinginn: Hvað með syndir sem kristnir drýgja eftir fyrirgefninguna. Þurfa þeir ekki að svara fyrir þær?

Trúmaðurinn: Nei, þjáning Krists á krossinum hreinsar burt allar syndir hinna hólpnu.

Guðleysinginn: Af hverju ættu þá kristnir ekki að syndga? Þeir þurfa jú ekki að óttast reiði Guðs, fyrst þeir eru hvort eð er hólpnir.


Trúmaðurinn: Nei, syndir þeirra hafa verið gerðar upp. En kristni reyna að vera syndlausir því andi guðs vinnur innra með þeim.

Guðleysinginn: Ertu ekki að segja að guðleysingjar séu siðlausir af því þeir óttast ekki Guð, en að kristnir séu siðaðir þrátt fyrir að óttast ekki Guð?

Trúmaðurinn: Nei. Ég er að segja að guðleysingjar séu siðlausir af því þeir eru fallnir og hafa enga hvatningu til að vera siðaðir, en kristnir leggja sig fram við að vera siðaðir því þeir hafa tekið á móti Kristi og heilagur andi vinnur með þeim.

Guðleysinginn: Ef það er ekki óttinn við uppgjör sem gerir kristið fólk siðað, af hverju segir þú að það sé skortur á ótta við slíkt sem gerir guðleysingja siðlausa?

Trúmaðurinn: Vegna þess að allt mannkyni er fallið og aðeins með því að taka við fyrirgefningu Krists getur dauðlegur maðurinn varist freistingum. Ef þú óttaðist refsingu myndir þú opna hjarta þitt fyrir Frelsaranum og endurfæðast.

Guðleysinginn: Hvað með einhvern sem ekki er kristinn, en trúir á réttlæti Guðs. Gæti hann ekki verið hólpinn vegna góðrar hegðunar, þrátt fyrir að trúa ekki á Jesú?

Trúmaðurinn: Þetta virkar ekki þannig. Góðverk sem spillt mannfólk vinnur hafa enga merkingu fyrir Guði. Þau eru eins og rotnandi ávextir fyrir Guði. Góðverk geta ekki bjargað þér frá dómi Guðs; aðeins blóð Jesú getur þvegið af þér syndina.

Guðleysinginn: Þannig að það sem þú ert að segja er að allir syndarar - ekki bara guðleysingjar - eru siðlausir því þeir trúa ekki á Jesú. î rótina hefur guðlegt réttlæti ekkert með þetta að gera?

Trúmaðurinn: Já, það má svo sem segja að þetta sé rétt, en það er loforðið um guðlegt réttlæti sem hvetur menn til að verða kristnir. Annað er ekki hægt án hins.

Guðleysinginn: Gæti ég þá lýst afstöðu þinni með því að segja að öllum ó-kristnum muni Guð refsa og öllum kristnum muni hann bjarga, og hvort einhver þeirra syndgaði hefur bara ekkert um þetta að segja?

Trúmaðurinn: Þú lætur þetta viljandi hljóma illa og þetta er mikil einföldun, en rétt í grófum dráttum.

Þýðing á þessu hér.

Er og vild'að væri

Um tilraunir Templeton sjóðsins til að brúa gilið á milli vísinda og trúarbragða segir Jerry Coyne:

Religion is based on dogma and belief, whereas science is based on doubt and questioning," says Coyne, echoing an argument made by many others. "In religion, faith is a virtue. In science, faith is a vice." The purpose of the Templeton Foundation is to break down that wall, he says - to reconcile the irreconcilable and give religion scholarly legitimacy.  #

"In religion, faith is a virtue. In science, faith is a vice."

Hvernig ætli sé best að þýða þessa prýðilegu setningu yfir á móðurmálið?

Í trúarbrögðum er trúarvilji dyggð, í vísindum löstur..?