Stundum finnst mér sem rót allrar rökhugsunar hljóti að vera daglegt common sense - og fyrir mér er common sense yfirleitt eitthvað sem tengist daglegri og að mestu prófanlegri þekkingu - en síður vilja og löngunum eða heimspekilega sönnuðum forsendum. Common sense er þá a priori - svo ég sé nú hættulega kærulaus í framsetningu hugmynda.

Mér finnst PZ Myers gera keimlíkum pælingum góð skil í nýlegum pistli - mæli með honum: http://scienceblogs.com/pharyngula/2011/07/theres_something_obvious_missi.php

Hver hefur áhuga á að ræða þetta málefni við mig á blogginu og vera þá sá sem talar fyrir óhefðbundnum lækningum?

Koma svo!

Eins og ófáir vita orðið á félagið Vantrú í þráskák við guðfræðikennara við HÍ sem fjallaði á afar undarlegan hátt um félagið í námskeiði sem umræddur kennari kallar „Nýtrúarhreyfingar“ - og snýst þrasið þó ekki um hvort skilgreina megi Vantrú sem slíka hreyfingu, heldur þá einkennilega hlutdrægu og nánast rætnu umfjöllun sem félagið fær við kennsluna - a.m.k. í glærum kennarans - en hann kann hugsanlega að milda þann tón í sjálfum tímunum með fasi og orðavali.

Þeir sem ég ræddi við á Fésbókinni skemmtu sér hið besta yfir æsifréttalegri umfjöllun Pressunnar um málið, þar sem vitnað er í spjall af læstum innri vef Vantrúar og m.a. grínast með að verið sé að pína kennarann, Bjarna Randver Sigurvinsson, og leggja í einelti og að um heilagt stríð sé að ræða. Mál Vantrúar á hendur Bjarna Randveri og guðfræðideild HÍ var kallað „væl“ og tíunduð ummæli sögð til marks um „mannvonsku“ Vantrúamanna. Ekki eitt „haldbært dæmi“ átti að vera að finna í kæru Vantrúar sem benti til þess að Bjarni Randver gæti átt gagnrýnina skilið og menn voru á einu máli um að Bjarni væri besta skinn og mikill fræðimaður, hann gæti því ekki verið sekur. 

Til að gera langa sögu stutta reyndi ég ítrekað að minna menn á að í umfjöllun Pressunnar væri verið að taka orð Vantrúarmanna úr samhengi og að upphaflegu kærurnar væru vel réttlætanlegar, eins og hver maður sér ef hann nennir að kynna sér þær. Undir restina var svo aðeins farið að sljákka í liðinu og stóru orðin orðin að litlum orðum - en verða líklega fljótt aftur stór ef enginn nennir að andmæla. 

Það sem mér finnst áhugavert við þetta allt saman er hve fólki gengur alltaf illa að eiga við Vantrúarmenn án þess að falla í þá gryfju að ljúga upp á þá og leggja þeim orð í munn. Vantrú er ekki allra og stundum þrasa þeir alveg af sér hár og höfuðleður án þess að takast með því að gera annað en að eignast óvini og stundum verður umræðan dálítið bitur á ýmsa kanta. Um þá hegðun þeirra hef ég oft hugsað og held að Vantrú viti vel upp á sig sökina í einhverjum tilfellum, enda er félagið alls ekki yfir gagnrýni hafið - svo ég viti.

Yfirleitt þegar umræðan við Vantrúarmenn verður á einhvern hátt ónotaleg - sem virðist vera það einkenni Vantrúarskrifa sem Bjarni Randver vildi fjalla um og gera einhverja greiningu á - er hinsvegar um svör við hliðstæðum dónaskap að ræða; kaldhæðna vísun í eitthvað sem andmælandinn hefur sagt (t.d. viðsnúning á rökum) eða fleira þess háttar. Vantrúarfólk gerir einfaldlega miklu minna af því að spúa eldi og brennistein en margur heldur og það virðist einmitt hafa komið á daginn í heimildaleit Bjarna Randvers, að hann fann voðalega fá raunsönn dæmi um að Vantrúarfólk væri að tilefnislausu að láta eftir sér dónaskap, en hann vildi greinilega ekki leggja á sig meiri vinnu eða skipta um markmið með umfjölluninni, heldur tíndi allskyns ómerkilegt grín til sem dæmi um óheflaða framkomu Vantrúarfólksins og sleit úr samhengi til að láta það líta illa út.

Hugsanlega stafa þessir erfiðleikar gagnrýnenda félagsins af því að þeir eru ekki alltaf eins þjálfaðir í netþrasi og meðal Vantrúarmaður er og vex þess vegna í augum hvað beitt notkun á rökræðuforminu getur virkað árásargjörn og óvægin. En hrá og beitt samskipti eru ekki það sama og dónaskapur og skítkast, enda kemur það jafnan á daginn þegar menn leita að skít á Vantrú, að þeir finna miklum mun minna en þeir áttu von á. En þá eiga þeir nú samt að sjá sóma sinn í að fara ekki að falsa herlegheitin, eins og mér þykir mega segja að Bjarni hafi gert í þessu tilfelli. Það er a.m.k. ekki fallegt - þótt það virðist alveg geta viðgengist innan veggja Háskóla Îslands án þess að siðanefnd geri neitt í því. Allavega í þetta sinn. 

-

Ítarefni: 

• Umfjöllun Pressunnar 1, 2
• Svör Vantrúar við Pressunni
• Umfjöllunin á Vantrú.is um kennsluefni Bjarna Randvers (fjörið byrjar hér). 

Undanfarið hefur verið rætt og deilt um það hvaða stakk eigi að sníða boðun kristinnar kirkju í fjölhyggjusamfélagi. Því viðhorfi vex jafnt og þétt fiskur um hrygg að boðskapur hennar eigi ekkert erindi út fyrir veggi kirkjubygginganna sjálfra. Um það má auðvitað deila endalaust, en sjálfum finnst mér áhugaverðara að velta fyrir mér óttanum við þetta sem kallað er trúarleg innræting. Það er eins og vernda verði ómótaða hugi fyrir skaðlegum áhrifum trúarinnar, og það þótt reynslan sýni að þessi meinta innræting sé hvorki áhrifaríkari né skaðlegri en svo að þeir, sem harðast ganga fram í andspyrnunni um þessar mundir, ólust einmitt upp við hana sjálfir. Kannski ætti kirkjan að fagna því að vera sparkað út úr skólunum. Verður hún ekki fyrir vikið miklu meira spennandi og smart? Við þekkjum það flest hvað áhugaverðar bækur geta orðið leiðinlegar þegar þær eru skyldunámsefni.

Þessi ótti virðist mér stafa af þeirri hugmynd að enginn sé óhultur fyrir trúnni, að venjulegt fólk, sem ekki er að leita að nokkrum sköpuðum hlut, geti hvenær sem er lent í því að finna eitthvað stórhættulegt, eitthvað sem það hefði engan áhuga á ef það sem það fann hefði ekki samstundis svipt það eðlilegri og heilbrigðri dómgreind.

Hér er augljóslega m.a. vísað til umræðunnar á síðasta ári um tillögur Mannréttindaráðs Reykjavíkurborgar, sem lagði það til að trúariðkun færi ekki fram á vegum skólakerfisins og í framhaldi var reynt að draga sæmilega skýr skil á milli fræðslu um trú og iðkunar á trú.

Þeir sem eru fylgjandi umræddum tillögum Mannréttindaráðs eru það af ýmsum ólíkum ástæðum. Fram koma sjónarmið sem hafa með réttlæti, jafnræði, skynsemi, félagslega velferð barna, fræðimennsku, sannleiksást, raunhyggju og margt fleira að gera. Öllum þessum ólíku hugmyndum sópar Davíð Þór undir einn hatt og kallar „ótta“, ótta við trúarlega innrætingu. Umrædd innræting er þó, minnir Davíð Þór okkur á, ekki „skaðlegri“ en svo að við sem „harðast göngum fram í andspyrnunni ólumst einmitt upp við hana sjálfir“. Verður mér nú hugsað til ágætrar hugleiðingar eftir Jóhann Björnsson heimspeking þar sem bent er á að það að eitthvað sé ekki beinlínis skaðlegt er enginn mælikvarði á hvort það sé gott.

Það er vitaskuld einmitt tilfellið, að fólk er ekki nema e.t.v. að litlu leyti að harma ótta sinn við að börn og fullorðnir falli umvörpum í ofsatrúarfenið og verði óþolandi, heldur finnst því hreinlega ekki eðlilegt að einni ríkis-goðsögn umfram aðrar sé haldið að börnum og unglingum eins og um sannleik sé að ræða og risastóru ríkisreknu* trúfélagi leyft að vinna að því leynt og ljóst að telja fólki trú um að það sé ekki að fullu heilbrigt og gott nema það sæki kristna kirkju og beri sérstakt traust til hempuklæddu goðsagnarfræðinganna sem þar starfa.

Nei, ótti við skaða kemur málinu lítið við. Mörgu fólki þykir trúarinnræting einfaldlega ekki skynsamleg, ekki jákvæð, ekki til góðs, og því ekki rétt að halda trúarbrögðum að börnum og unglingum – nema að fræðilegu leyti, sagnfræðilegu, því flest viljum við þekkja til sagnanna sem mótað hafa menningu okkar.

Það má þó einmitt vera að trúarinnræting sé til góðs og það má vera að trúarbrögð séu sönn í einhverjum skilningi og það má vera að trúarbrögðin geti fleytt okkur lengra sem tegund en við komumst án þeirra. En Davíð Þór og skoðanabræður mættu gjarna fara að opna augu sín fyrir því að það er vel hægt að hafa eitthvað við trúarinnrætingu að athuga sem byggir á stærri hugmyndum en þeim einum að menn „óttist“ að ástvinir „skaðist“ af trú. Að draga þann meinta ótta einan fram með þessum hætti sem skýringu á því að einhver andmæli kirkjunni er hreinlega ómaklegt og ómerkilegt, eða í það minnsta afar vanhugsað.

Davíð Þór mætti íhuga að endurskrifa hugvekju sína og flytja hana aftur í Háskólakapellunni án þessarar fremur gremjulegu skírskotunar til þeirra sem hann þykist vera að hvetja til að gefa pínulítilli trú tækifæri – það væri a.m.k. vinalegra, og það er nú einu sinni myndin af Jesú sem kirkjan jafnan reynir að selja börnunum okkar – myndin af Jesú barnavini besta.

* Þjóðkirkjan fær á annan milljarð króna úr ríkissjóði og ríkið sér um að innheimta sóknargjöld fyrir trúfélag sem börn eru skráð í við fæðingu ef móðirin er skráð í það. Við þessi forréttindaskilyrði tel ég að réttast sé að tala um ríkisrekna kirkju – því heimtur yrðu aldrei þær sömu ef ríkiskirkjunni væri sjálfri gert að sækja fé í vasa landsmanna.

Gefum okkur að manneskja fletti upp mögulegum aukaverkunum þess að láta bólusetja við mislingum og komist að þeirri niðurstöðu að slíkt hafi í einhverjum tilfellum verið tengt við sjálfofnæmissjúkdóma og jafnvel dregið börn til dauða. Taki þessi manneskja þá ákvörðun í framhaldi að láta ekki bólusetja barn við mislingum, er hún þá að taka upplýsta ákvörðun?

Samkvæmt Landlæknisembættinu eru líkurnar á alvarlegum ofnæmisviðbrögðum við bólusetningum einn á móti milljón og tengingin við einhverfu engin. Um mislingasmit er hinsvegar þá sögu að segja að eitt af hverjum 8.000 börnum sem fá mislinga fær alvarlega heilabólgu sem leiðir til dauða - auk þess sem margir lifa en skaðast.

Mislingar, rauðir hundar og hettusótt eru sjúkdómar sem geta haft alvarlegar afleiðingar. Talið er að árið 1998 hafi 30 milljón manns fengið mislinga og 888 000 þeirra látist. Um það bil 10% allra dauðsfalla í þróunarlöndum má rekja til afleiðinga mislinga. í Bandaríkjunum greindust 55 000 tilfelli af mislingum á árabilinu 1989–1991 með 120 dauðsföllum. 

Í ljósi þessa má spyrja sig hversu gott það sé að bólusetja ekki vegna þess að líkurnar eru einn á móti milljón að barnið hljóti skaða af því, þegar það virðist ljóst að fái mislingar að breiðast út - eins og virðist vera að gerast - eru þeir mun líklegri til að skaða okkur en bólusetningin?

Taki maður ákvörðun um að bólusetja ekki þrátt fyrir þessar upplýsingar frá Landlæknisembættinu, sem byggja (að sögn) á samræmdum og margendurteknum prófunum um allan heim, er maður augljóslega annaðhvort ósammála því að mikilvægt sé að sporna við útbreiðslu mislinga, eða treystir alls ekki upplýsingum frá embættinu. Ég hef einmitt séð fólk fullyrða að mislingar séu bara vandamál fyrir vannærða og veika, svo við pattaralegu Vesturlandabúannir þurfum ekkert að hafa áhyggjur, og síðan hefur maður að sjálfsögðu lesið helling af samsæriskenningum um lyfjaiðnaðinn sem orsök þess að Landlækni sé ekki treystandi. Þessar forsendur eru því vissulega fyrir hendi í umræðunni og eru hluti af hinni upplýstu ákvarðanatöku foreldra.

Til þess að taka afstöðu með efasemdafólki um bólusetningar þarf fólk því í raun að leggjast í að leita heimilda sem benda til þess barráttan við mislinga sé ónauðsynleg, og/eða að láta sannfærast um að heimildir bólusetningarandófsmanna um að þær valdi mun oftar vandræðum en læknar vilja vera láta, séu alltaf mun áreiðanlegri heimildir en þær mýmörgu sem benda til hins gagnstæða.

Meint mikilvægi þess að foreldrar taki upplýsta afstöðu byggist sem sagt á vilja þeirra og getu til að viða að sé áreiðanlegum heimildum um gríðarlega léleg vinnubrögð lækna og um afar víðtækt samsæri vísindamanna um allan heim. Þetta sama fólk virðist þó jafnan bera töluvert traust til stéttarinnar hvað ótalmargt annað snertir, en um bólusetningar á hugsanlega að taka allt aðra afstöðu. 

Staðreyndin er sú að í einstaka tilfellum hlýtur fólk varanlegan skaða eða lætur lífið af notkun ýmissa daglegra lyfja eða eftir minniháttar skurðaðgerðir og deyfingar og það má hæglega finna ótalmargt í samfélaginu sem skaðar hlutfallslega fleiri en bólusetningar gera, jafnvel þegar miðað er við geggjuðustu ýkjur bólusetningarandófsmanna. Það er því sáralítið heildrænt samhengi í því að efast um heilindi lækna hvað bólestningar snertir og gera mikið veður út af mögulegum aukaverkunum þeirra, en ekki alls annars sem er viðlíka líklegt til að valda börnunum okkar skaða.

Meint mikilvægi þess að ósérmenntaðir foreldrar barna sem á að bólusetja við mislingum taki sjálfir afstöðu til þessara hluta er því e.t.v. ekki svo mikið þegar allt kemur til alls. Því kannski ættum við einmitt að láta sérfræðingum og lýðræðislega skipuðum nefndum eftir að meta gögn af þessu tagi, í stað þess að leggjast í að láta áróður öfgafólks á netinu hræra í okkur. Þegar auk þess er um hluti að ræða sem beinast að umönnunareðlinu og verndartilfinningum gagnvart afkvæmum okkar er jafnvel þeim mun meiri ástæða til að láta sérfræðingum eftir að meta hlutina með sæmilega hlutlægum hætti.

Að lokum, áhugaverð grein um málið á Vantrú: Sex góðar ástæður til að láta bólusetja sig

Við sem teljum trúarbrögð ósönn og jafnvel hugsanlega fremur óheppileg, eigum oft dálítið erfitt með að velja orðalag til að lýsa skoðunum okkar á kirkjunni og trúarsamfélaginu, sem er hæfilega heiðarlegt en þó ekki of stuðandi eða hranalegt. Í þeim tilgangi hef ég síðustu daga verið að prófa orðið goðsögn.

Staðreyndin er sú að ég tel kristni nákvæmlega jafn fjarstæðukennda og okkur öllum í dag þykir sú goðsögn að grísku guðirnir hafi búið á Ólympusfjalli og stundum hætt sér niður í dal til að leika við fagrar snótir eða hafa áhrif á vopnaskak. Kristni er goðsögn af eingetnum manni sem gerði kraftaverk og dó á krossi fyrir meintar syndir mannkyns. Merkileg saga, en að mínu viti einfaldlega endurnotkun klassískra stefja úr enn eldri goðsögnum, með nýrri hugmyndum hrærðum út í hér og þar.

Hvað kallar maður svona nokkuð og hvað finnst manni um að fólk fullyrði að það sé satt?

Flest fólk verður vandræðalegt þegar bulli er haldið fram við það. "Obama bandaríkjaforseti er antikristur" segir einhver og fólkið í kring reynir að lýsa vantrú sinni á þeirri hugmynd, án þess að gefa það allt of sterkt til kynna að viðkomandi þurfi að vera dálítið mikið týndur í ofsatrú til að láta svona nokkuð út úr sér. Það sama má segja um mann sem heldur því fram að hann geti svifið með því að einbeita sér voðalega mikið. Það er fjarstæðukennd hugmynd og mjög sennilega blekking. En það er til fólk sem trúir á þessa hluti.  Við leyfum okkur samt flest að efast um að menn svífi með því einu að einbeita sér og mörg höfum við séð hulunni svipt af aðferðum svikahrappa við að telja fólki trú um að þeir geti slíka hluti.

Svona líður mér dálítið gagnvart kristni og mér finnst ég hljóta að mega segja það nokkurn veginn berum orðum, án þess að trúaðir geti leyft sér að móðgast. Er Guð til? Nei, það held ég ekki og mér finnst mótsagnarkennd lýsing biblíunnar á Guði svo ólíkleg og vond að ég skil ekki að neinn trúi. Guð kristninnar er goðsögn, rétt eins og Seifur er goðsögn og Óðinn er goðsögn. Þjóðkirkjan er klúbbur utan um goðsögn og tengda helgisiði, Þjóðkirkjan er goðsagnaklúbbur.

En skil ég þá ekki tilgang goðsagna, tilgang trúarbragða? Skil ég ekki þetta?

"Goðsagnir lýsa atburðum, sem gerðust í fortíðinni, en voru þó með einhverjum hætti utan mannlegs tíma, því að þær voru sífellt að endurtaka sig. Þær eru óháðar stað og stund. Þær höfðu djúpa merkingu í því samfélagi, sem mótaði þær og varðveitti."

"Goðsagnir eru í eðli sínu heilagar frásagnir, opinberun sannleikans. Þær varpa ljósi á veröldina svo að menn geti fundið sinn stað og sitt hlutverk."

- Guðirnir okkar gömlu eftir Sölva Sveinsson #

Jú, ég þykist alveg skilja mátt sagna til að varpa ljósi á tilveru okkar, hvort sem það ljós er gagnlegt eða ekki. Það er bara allur gangur á því hvernig fólk notar goðsagnirnar sínar og hvernig það talar um þær. Sumir tala mikið í sömu andrá um skyldur og trú á meðan aðrir tala um lærdóm sem draga megi af sögunum og enn aðrir tala um mikilvægi þess að skoða trúna með það að markmiði að fá fallega og góða mynd af henni. Þessi sjónarmið eru ekki alltaf samrýmanleg og trúin á mikilvægi þeirra getur á köflum verið alveg eins undarleg í mínum eyrum og bókstafleg trú á Ólympusfjall sem heimkynni guða.

Mythos og logos.

Fyrir mörgum á það vel við að goðsagnir séu kallaðar mythos og að mythos sé andheiti logos eða skynsemi. Goðsagnir og skynsemi virðast oft dálítið andstæðir pólar. Það þarf þó alls ekki að vera góð greining og eflaust má sjá þetta allt öðruvísi. Hvað sem því líður er kristni goðsögn og ef að líkum lætur mun fólki í framtíðinni þykja kristni úrelt og kómísk goðsögn rétt eins og okkur finnst það um grísku guðina í dag.

Með því að segja hvorki meira né minna um kristni en að hún sé goðsögn og að þjóðkirkjan sé goðsagnaklúbbur þykir mér sem tiltölulega hóflegur tónn sé sleginn. Augljóslega liggur það í orðunum að ég tel um ósanna hluti að ræða sem ég ber ekki sömu virðingu fyrir og þeir gera sem trúa, en ég er ekki að vanvirða trú þeirra að öðru leyti en því að ég segi satt til um afstöðu mína til hennar og vísa með orðalaginu til þeirra fullkomlega eðlilegu ályktunar að kristni sé jafn sönn eða ósönn og ýmislegt annað sem menn hafa haldið upp á í gegnum tíðina.

Hvað segið þið um það? Er dónalegt að kalla kristni goðsögn, eða er um þolanlega milda hreinskilni að ræða?

Þrátt fyrir þessar kostulegu forsendur bókstafstrúarinnar freistast margir til að fjasa við slíka trúmenn um gang mála í heiminum og komast þá jafnan að því að það er til einskis, því bókstafstrúarmaðurinn viðurkennir aldrei að það geti neitt verið að forsendum hans. Ef hann gerði það þyrfti hann líklega að endurskoða frumforsendur sínar og ganga við það af trúnni, missa af eilífu lífi og verða bara hluti af náttúrunni eins og við hin. Það er jú ekki sérlega heppilegt - og eins og ég hef oft fjallað um, enda allar trúarrökræður í raun á því að trúmaðurinn reynir að gera hugtökin heppilegt og satt að einu og sama hugtakinu, og gætu þeir því í raun hafið allar sínar trúvarnir á þeim punkti í stað þess að ómaka sig með guðfræðinni.

Til að eiga við bókstafstrúarmenn reyna andstæðingar þeirra engu að siður gjarnan að benda þeim á óheyrilegan fjölda mótsagna sem einkennir skoðanir þeirra. Eitt fyrsta skrefið í hverri þekkingarleit hlýtur nefnilega alltaf að felast í því að útiloka skýringar sem fela í sér mótsagnir. Séu menn ekki að reyna að greiða úr hugmyndum sínum mótsagnirnar held ég að megi fullyrða að þeir hafi engan áhuga á sannleikanum og fellur þá umræðan um sjálfa sig - og gerir það augljóslega alltaf frá upphafi í tilfelli bókstafstrúaðra.

Hér á blogginu hafa menn töluvert reynt að fá Mofa bókstafstrúarmann til að gangast við villum í málflutningi sínum, sem er nokkuð sem hann gerir nánast aldrei, og lítið orðið ágengt þrátt fyrir að innleggin séu orðin vel yfir 200 talsins við síðust umræðu þar sem hann kemur við sögu. Mofi er trúmaður af því tagi sem jafnan tínir Stalin, Hitler og Pol Pot til sem dæmi um afleiðingu guðleysis. Honum er síðan jafnan bent á að það megi deila um hvort þessir menn hafi allir verið guðlausir og í framhaldi er honum bent á að ekkert sem þeir gerðu má með góðu móti rekja til trúarafstöðu þeirra - þar sem það eitt að trúa ekki er ekki boð um að gera eitt né neitt - hvað þá drepa trúaða. Alltaf bakkar Mofi þá lítið eitt með fullyrðingar sínar, en gengst aldrei við því að þetta séu hreinlega vönd rök sem óheiðarlegt sé að varpa síendurtekið fram eins og honum hafi aldrei verið svarað og hann viti ekki betur.

Það að hann skuli eilíflega endurtaka vitleysuna með þessum óheflaða hætti og jafnvel bæta um betur með því að gera Darwin ábyrgan fyrir þjóðhreinsunarstefnu Nasista ætti í sjálfu sér að gera mönnum ljóst að Mofi hefur engan áhuga á sannleikanum, en menn lifa einhvern veginn alltaf í voninni um að það kunni einhvern daginn að breytast og sú von er í raun mun áhugaverðara umfjöllunarefni en misfellurnar mýmörgu í trúarvörnum hans Mofa.

Hvers vegna er það sem menn reyna að tala um sannleikann við fólk sem hefur engan áhuga á honum?

Mofi býður náttúrulega þessum umræðum heim með gengdarlausu bloggi sínu um fáránlegar hugmyndir sköpunartrúarfólks um hvernig vísindalegri þekkingu er háttað og hvaða gögnum skuli treysta og hverjum ekki. Þeir sem þekkja til vita, að til þess að hugmyndir Mofa gengju upp þyrfti svo ofboðslega margt skrýtið að ganga á í heimi vísinda að hann gæti allt eins haldið því fram að tunglið sé úr osti. Ef einhver héldi því statt og stöðugt fram í fullri alvöru að tunglið sé úr osti og að það sé nokkuð sem kenna eigi börnum í skólum myndu flestir hlæja, en einhverjir myndu leggjast í að svara fullyrðingunum og reyna að gera sem flestum ljóst að um dellu sé að ræða. Einhverjir væru að því til að sporna við útbreiðslu ranghugmynda, en einhverjir væru að því af einhverri þörf fyrir að snúa þessum ákveðna einstaklingi til skynseminnar og þeirri þörf er leiðinlega auðvelt að líkja við trúboð. Leiðinlega auðvelt fyrir okkur sem viljum helst fá að gera á þessu tvennu mjög mikinn greinarmun - sem er lítið mál, en líkindin blasa þó við fyrir því.

Það er áhugavert í þessu samhengi að velta því fyrir sér hvort þessir sömu aðilar myndu hafa jafn mikinn áhuga á að leiðrétta málflutning Mofa ef hann væri búinn að ganga af trúnni og orðinn darwinisti, en færði eftir sem áður jafn hörmulega mótsagnarkennd rök fyrir hugmyndum sínum. Líklega myndu menn ekki sýna því jafn mikinn áhuga, sem, ef satt, segir okkur að niðurstaðan síður en gölluð rökin fyrr henni er kveikjan að þessum hamagangi - sem kann að vera augljóst.

Ég varpa þessum vangaveltum bara fram til gamans. Kannski menn hafi áhuga á að ræða heimspekilegar forsendur þess að bókstafstrúarmaður geti opnað augun fyrir mótsögnum, í stað þess að ergja sig á einstökum mótsögnum sem hann lokar augunum fyrir...

Þýðing á þessu hér.

Religion is based on dogma and belief, whereas science is based on doubt and questioning," says Coyne, echoing an argument made by many others. "In religion, faith is a virtue. In science, faith is a vice." The purpose of the Templeton Foundation is to break down that wall, he says - to reconcile the irreconcilable and give religion scholarly legitimacy.  #

"In religion, faith is a virtue. In science, faith is a vice."

Hvernig ætli sé best að þýða þessa prýðilegu setningu yfir á móðurmálið?

Í trúarbrögðum er trúarvilji dyggð, í vísindum löstur..?

Spurningarnar sem vandræðast er með í þessum efnum eru hinsvegar ótalmargar og í stað þess að hoppa yfir þær ættu menn að koma sér saman um forsendur fyrir fjasið. Skoðum þetta nú aðeins, okkur trúmálaáhugafólkinu til ánægju og yndisauka.

1. Fyrst þurfa menn að komast að því hvort þeir séu yfirhöfuð tilbúnir til að líta á menningarstrauma sem orsakavalda. Ef menn fallast á að trúarlegar hugmyndir móti hegðun manna geta þeir í framhaldi fjasað dálítið um hvaða hugmyndir eru verstar eða bestar. En vilji menn alls ekki kannast við að það sé hægt að tala um menningu af því tagi (t.d. kristni eða vísindahyggju) sem orsakavald, heldur horfa alltaf til mannlegs eðlis eða einhvers í þeim dúr, er umræðan lömuð. Sú afstaða þarf þó ekki að vera (mjög) röng, hún býður bara ekki upp á seðjandi fjas um hvort trú eða trúleysi sé æðislegra og er því ekki á matseðlinum.

2. Að því gefnu að trúarleg afstaða og menning móti hegðun okkar geta menn farið í þann leik að fjasa um hvaða afstaða og/eða menning er mannkyninu mest til hagsbóta. Þá er hinsvegar ágætt að muna að oftast er átt við samtímann, en ekki fortíðina. Trúarleg menning eða trúlaus menning kann að hafa verið nauðsynleg eða heppileg á einhverjum tíma, en er það ekki endilega lengur. Svo fullyrðingar um nauðsyn einnar menningar vegna langrar sögu hennar eru ekki tæmandi rök, þótt þau megi alveg fljóta með.

3. Okey! Við erum sem sagt að tala um samtímann og framtíðina. Eru trúarbrögð heppileg eða væri allt betra án þeirra? Sagan segir að krossferðir, nornaveiðar og allskyns sturlað ofbeldi hafa á köflum verið fylgifiskar trúarbragða. Ofbeldi og yfirgangur hafa þó líka einfaldlega verið fylgifiskar samfélaga manna, svo augljóslega erum við ekki að fara að ná að smyrja öllum vandræðum á trú eða trúleysi, en við viljum fá að kenna einhverju um eitthvað af þessu og sakborningarnir í dag eru guðleysi og trúarbrögð.

Nú færum við okkur yfir í ónúmeraðan texta til að brjóta upp formið. Byrjum á því sem ég var að reyna að koma á framfæri við lesendur í hinum umræðunum, sem ég hef séð margan trúmanninn og prestinn neita að skilja, en er þó fremur einfalt.

Það er eftirfarandi fullyrðing: guðleysi er ekki menningarpakki eins og kristni og því ekki eðlilegt að tala á sama hátt um þessa hluti sem orsök hluta. Kristni er dæmi um menningu með ríka sögu, reglubók um vilja almáttugs yfirboðara og valdastrúktúr og heilt land á plánetunni er tileinkað umræddri menningu, nefnilega Vatikanið. Guðleysi hinsvegar er í sjálfu sér bara afstaða til hugmyndarinnar um tilvist guða. Það er vel hægt að tala um hvort tveggja sem áhrifavald, en annar er bara svo miklu skýrari orsakavaldur en hinn að það er fáránlegt að láta eins og um epli og epli sé að ræða. Að sjálfsögðu hafa guðleysingjar samt einhverja menningu, en hana er ekki með sama hætti hægt að kalla einu nafni eða rekja til trúarafstöðunar og það er engin reglubók (biblia).

I. Til trúarbragða má rekja allskyns hugmyndir, sem við getum kallað beinar skipanir til að gera dæmið skýrt:

• Af hverju gerði trúaði maðurinn X? Nú af því hann fékk beina skipun um það, það stóð í trúarritinu hans að hann ætti að gera X.

• Af hverju gerði trúlausi maðurinn Y? ....ég veit það ekki. Svarið er allavega ekki það að hann fékk ekki beina skipun um að gera X.

Munurinn er augljós. Annað er nokkuð skýrt orsakasamhengi, hitt er galopið samhengi og allt annað en skýrt. Þess vegna er réttara (en alls ekki endilega gefið) að segja að annað sé afleiðing menningar en að segja að hitt sé það. Því önnur menningin er mikið skilgreind, hin ekki.

II. Tökum dæmi um hlutlausa hegðun:

• Trúaður maður X situr í kirkju á sunnudegi - orsökin er augljóslega trúarleg menning. Ýmislegt getur spilað inn í ákvörðunina um að fara í kirkju, en trúarbrögð eru góð skýring á ákvörðuninni.

• Trúlaus maður Y situr á heima hjá vini sínum á sunnudegi - orsökin er hver? Trúleysi hans? Af hverju er hann ekki á kaffihúsi? Eða í bílskúrnum? Eða á skautum með börnunum? Eða í sundi? Eða uppi á hálendi? Eða á klóinu?

III. Tökum dæmi um vonda hegðun:

• Trúaður maður drepur samkynhneigðan mann. Heima honum finnast ótal gögn sem benda til þess að hann hafi verið heltekinn af hugmyndinni um að samkynhneigð sé synd og andstyggð í augum Drottins.

• Trúlaus maður drepur samkynhneigðan mann. Heima hjá honum finnast allskyns gögn sem benda til mikils haturs á samkynhneigð.

Hið fyrra má auðveldlega rekja aðeinhverju leyti til þeirrar menningar að haldið sé upp á heilagt rit sem hæglega megi skilja þannig að algóður guð hati homma.Hið síðara má rekja til ýmissa hluta, giskið að vild, en það að maðurinn hafi verið trúlaus er engan veginn augljós liður.

Trúarbrögð sem skýring hafa einfaldlega miklu meira vægi í jöfnunni sem skýring en guðleysi þegar rekja má ákvarðanir til beinna skipana eða reglna í ítrúarbrögðunum. Guðleysið er opin skýring en trúarbrögðin eru afmörkuð eða lokuð skýring í samanburði.

Nú gæti einhver bent á það sem dæmi um stríðandi skilaboð fyrir hópana tvo að biblían fyrirskipi fyrirgefningu og banni morð. Þegar sá trúlausi drepi sé það þá m.a. af því að hann skortir þetta boð og trúna á gildi þess. Ef eitthvað benti til þess að trúaðir hlýddu þessu boði sjálfir og dræpu áberandi sjaldnar en trúlausir væru þetta erfið rök að eiga við, en ekkert bendir til þess að það sé rétt og þau því máttlaus.

Að rekja hegðun til guðleysis er því mun loðnari hugmyndafræði en að rekja hegðun til ákveðinna trúarbragða. Það kann þó líka að vera mjög loðin hugmynd að rekja hegðun til trúarbragða, en það er þó margfalt sterkari þáttur í jöfnunni ef gengið er út frá ofangreindum rökum.

ATH. Sé um trúarlega hegðun að ræða sem erfitt er að rekja til hinna skilgreindu trúarbragða t.d. trúarrita, og menn grípa til þess ráðs að kenna sjálfri hugmyndinni um guð um, verður bilið mun minna á milli vægis orsakavaldanna, þótt það séu reyndar líka „lokaðri" rök en guðleysið, en bilið er klárlega minna.

Nú ættu menn að vera orðnir kunnugir hugmyndinni um opin og lokuð rök, sem ég er að brydda upp á hérna og sjá þá að það sama gildir um kommúnismann sem dæmi. Það er síður hægt að rekja óhæfuverk kommúnismans til guðleysis en það er hægt að rekja óhæfuverk kristinna til kristni, þar sem orsakaröðin er bæði styttri og mun skýrari í síðara tilfellinu (það er verið að rekja til kristni en ekki til guðstrúarinnar einnar).

Þess vegna m.a. er ekki sérlega gagnlegt að nefna kommúnisma sem dæmi um vonsku guðleysis. Það liggur einfaldlega ekki í augum uppi að guðleysið hafi valdið neinu í kommúnismanum, né valdið kommúnismanum sjálfum, a.m.k.ekki á sama hátt og í sama mæli og það blasir við að rekja má verk kristinna til kristinna gilda og hugmynda um heilög landsvæði og svo framvegis.

Vona ég nú að þetta hafi verið tiltölulega málefnalega fram sett og rökstutt svo menn geti ráðist á það með klókindin að vopni, en ekki bara notast við algjörlega huglægar langanir til að fólk sé gott ef það trúir á Jesús og þess vegna sé trúleysi óheppilegt eða að fólk hafi orðið rosalega gott þegar það fór að eignast biblíur á móðurmáli sínu. Það dót stenst enga skoðun.

• Afhöfðaði eiginkonu sína - múslími með það að markmiði að fegra íslam eftir 9/11 - missir móðinn og afhöfðar konuna sína í staðin
• Múslímar brenna kirkjur - múslímar aö brenna önnur trúarbrögð, það er jú hin friðsamlega leið
• Barin til dauða og líkið brennt - múslímar að passa upp á gildin með því að breiða yfir ofbeldið og kúgunina

Ég held okkur sé alveg óhætt að segja að þótt trúarbrögð hafi líklega einhvern tíman verið illskásti kosturinn til að halda lýðnum rólegum, er sá tími senn að verða liðinn - víðast hvar.

„Faith is believing what you know ain't so“

„If Christ were here now there is one thing he would not be – a Christian“

„There is one notable thing about our Christianity: bad, bloody, merciless, money-grabbing, and predatory. The invention of hell measured by our Christianity of today, bad as it is, hypocritical as it is, empty and hollow as it is, neither the deity nor his son is a Christian, nor qualified for that moderately high place. Ours is a terrible religion. The fleets of the world could swim in spacious comfort in the innocent blood it has spilled.“

Þegar ég les viðbrögð og skrif prestanna Árna og Kristínar við grein Valgarðs Guðjónssonar um hvort það geti verið að heimurinn væri betri án trúarbragða, þykir mér sem Mark Twain sé að hvísla þessum orðum að mér úr gröfinni.

Þau Árni og Kristín eiga allavega ekkert í Samuel Clemens.

Á hverju ári heyrast þær raddir í þjóðfélaginu að borgaraleg ferming sé ekki ferming og á vef Siðmenntar má lesa um dæmi þess að kennari í grunnskóla hafi haldið því fram við borgaralega fermt barn, fyrir framan heilan bekk nemenda, að trúleysi og borgaraleg ferming séu siðlaus hugtök.

Fleiri og fleiri eru þó að taka þessa hugmynd í sátt og á hverju ári fær Siðmennt fjölda orðsendinga frá aðstandendum fermdra barna um að athöfnin hafi farið fram úr væntingum og að jafnvel íhaldssömustu fjölskyldumeðlimir hafi mildast í viðhorfi sínu til borgaralegra ferminga.

En rifjum nú einu sinni enn upp þá merkingu sem við í Siðmennt leggjum í orðin borgaraleg ferming.

Íslenska orðið ferming er þýðing á latneska orðinu confirmare sem merkir m.a. að styðja og styrkja. Ungmenni sem fermast borgaralega eru einmitt studd í því að vera heilsteyptir og ábyrgir borgarar í lýðræðislegu samfélagi en megintilgangur borgaralegrar fermingar er að efla heilbrigð og farsæl viðhorf unglinga til lífsins og kenna þeim að bera virðingu fyrir manninum, menningu hans og umhverfi.

Það liggur líka tiltölulega beint við að ætla orðinu confirmare að vera náskylt orðinu confirm á ensku, að staðfesta, sem er vitaskuld það sem kristnir menn gjarnan segja að orðið merki í þessu tilfelli og að um staðfestingu á trú sé að ræða.

Það má hinsvegar líka líta svo á að verið sé að staðfesta með virðulegri athöfn að barn sé tekið í fullorðinna tölu, en slíkar athafnir af ýmsu tagi má finna í einhverju formi í menningu margra þjóða og á þá orðið líka alveg prýðilega við í því tilfelli, þótt ekki sé verið að staðfesta sömu hlutina og gert er í kristinni kirkju. Slíkar athafnir eru á ensku kallaðar coming of age rituals og ganga víða út á að kenna börnum lífspeki þeirra menningar sem þau alast upp í og staðfesta að þau hafi náð ákveðnum áfanga í tilveru sinni gagnvart samfélaginu.

Það sem vakir fyrir Siðmennt er að bjóða börnum upp á trúarlega hlutlausan valkost til að fagna því með fjölskyldum sínum að teljast hafa slitið barnsskónum og fá um leið dálitla fræðslu um lífsleikni og almenna heimspeki. Ljóst má vera af fjölda þátttakenda í borgaralegri fermingu að þörfin fyrir slíkan valkost er umtalsverð og mjög ánægjulegt að valkosturinn er fyrir hendi, í stað þess að börnum sem af ýmsum ástæðum hugnast ekki að fullyrða neitt um hollustu sína við kristnar trúarhugmyndir sé neitað um hátíðlega athöfn sem snýst um þau sjálf og vekur þau til umhugsunar um hlutverk sitt í lífinu.

Sjálfur fermdist ég borgaralega og hef allar götur síðan verið ánægður með þá ákvörðun og stoltur af henni. Borgaraleg ferming er ferming, bara annarskonar ferming og mjög fróðleg og skemmtileg ferming eftir minni reynslu - bæði af að upplifa hana og fylgjast með henni síðustu ár.

1. Guð vill það sama og þú; við sköpum guði í eigin mynd.
2. Trúarbrögð virka eins og þunglyndislyf, og fólk snýr sér til trúarbragða þegar því finnst líf þess óviðráðanlegt.
3. Fólk virðist snúa sér að trú vegna félagslegra vandamála.
4. Að biðja fyrir veiku fólki virkar ekki.
5. Trúarleg ástundun, en ekki trú, hefur fylgni við aukið heilbrigði, færri sjálfsmorð, minna framhjáhald, og aukið óþol fyrir annarri menningu (out groups).
6. Trúlausar þjóðir eru friðsælastar.
7. Trúlausasta menntafólkið eru heimspekingar og sálfræðingar.
8. Trúað fólk hefur hlutfallslega dapra málhæfni og vísindaþekkingu (kunnáttu), en það er  bókmenntanám (ekki vísindi) sem er líklegast til að valda trúarmissi.
9. Trúarlegir fordómar eiga sér upptök í sömu taugaboðleiðunum og kynda kynþáttahatur.
10. Trúarbrögð hafa engin áhrif á kynhegðun unglinga, en valda því að eldra fólk stundar minna kynlíf.
11. Krakkar með hóflega trúarsannfæringu eru líklegastir til að eiga við tilfinningalegar raskanir að stríða.

Fengið að láni á Common Sense Atheism

Ég er ekki að segja að ég telji þetta allt saman rétt, en hitt tel ég ljóst að trúarbrögð hafa ókosti.